Baza wiedzy historycznej dla Wędrowników. Wiedzy podawanej porcjami, przy różnych okazjach. Wiedza ta będzie sprawdzana podczas Wielkiej Gry na obozie harcerskim, zaplanowanym na dni 18 lipca - 1 sierpnia 2026.
1. Wstęp
Oto, jak wyglądały granice Ojczyzny naszej i jej sąsiadów w różnych etapach wieku minionego:
1900:
1936:
1950:
1993:
Na załączonych mapach Europy z pewnością umiesz wskazać Polskę. Lecz czy umiesz nazwać wszystkich jej sąsiadów?
Pokoloruj i nazwij sąsiadów dzisiejszych.
No właśnie. A jak było wcześniej, przed ostatnimi wielkimi przemianami?
Warto zdać sobie sprawę z istnienia tak zwanej Żelaznej Kurtyny:
Czy wiesz, co to za kropka po środku NRD? I co to za kraj zaznaczony na zielono?
A jak było przed II wojną światową?
A przed I ?
No właśnie. Czy analiza tych map nasuwa Ci jakieś wnioski?
Warto teraz posłuchać, co mówił święty Jan Paweł II do polskich harcerzy 18 czerwca 1983 roku:
Tu jest przestrzeń na pogadankę. Można też posłuchać piosenek Jacka Kaczmarskiego:
lub posłuchać jednego z wykładów profesora Andrzeja Nowaka:
Wiedzę z tego działu sprawdza test:
-
Ile poważnych zmian granic przechodziła Polska w XX wieku?
A 4
B 0
C 2.
D 1 -
Z jakim państwami Polska graniczyła przed II wojną światową?
A Łotwa, Rumunia, Rosja
B Litwa, Niemcy, Czechosłowacja.
C Węgry, Związek Radziecki, Ukraina
D Watykan, Wielka Brytania, Chiny -
Przed I wojną światową ziemie Polski były zajęte przez:
A Turcję, Persję i Grecję
B Rosję, Niemcy i Austro-Węgry.
C Związek Radziecki i Mandżurię
D Rosję, Austrię i Prusy -
Dziś graniczymy z:
A Białorusią, Łotwą i Niemcami
B Rosją, Ukrainą i Słowacją.
C Czechosłowacją, RFN i Watykanem
D NRD, Czechami i Polską -
Przed II wojną światową Gdańsk należał do:
A Niemiec
B Polski
C Hanzy
D nikogo, gdyż był Wolnym Miastem. -
Wybierz zdanie prawdziwe na temat roku 1920:
A Walczyliśmy z Rosją carską a Anglicy i Amerykanie nam dzielnie pomagali.
B Walczyliśmy z Rosją radziecką a Anglicy i Amerykanie nam dzielnie pomagali.
C Walczyliśmy z Rosją radziecką a Anglicy i Amerykanie chcieli nas oddać Rosjanom..
D Otrzymaliśmy niepodległość z rąk wspaniałomyślnych Rosjan. -
W 1983 na Jasnej Górze święty Jan Paweł II mówił, że
A Czuwać to znaczy być człowiekiem sumienia i wymagać od siebie.
B Moje sumienie nie może narzucać innym moich przekonań
C Nie musimy być odpowiedzialni za Polskę
D Polska jest za darmo dla wszystkich -
*Podaj myśl lub zacytuj fragment jednej ze słuchanych dziś piosenek Jacka Kaczmarskiego.
-
*Podaj jedną bardzo ważną wiadomość z tego działu, którą powinni znać Twoi skauci.
I to wszystko tytułem wstępu.
Ten materiał powstał podczas wyjazdu zastępowych do Rabki Zdroju we wrześniu, a ,ma być dostępny dla wszystkich skautów i skautek.
2. Wojna polsko-radziecka na linii mińsko-mazowieckiej
Modlitwa Hallera przed obrazem
Jest 7 sierpnia 1920, znajdujemy się w parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Mińsku Mazowieckim. Do kościoła wkracza pewien niezwykły gość. W środku trwa już nabożeństwo, ale on kulturalnie, pobożnie przyłącza się. Po zakończeniu, podchodzi do obrazu nazywanego przez miejscowych Panna Maryja Dziewica ulatująca na aniołkach
Mężczyzna wpatruje się w niego jakby go nigdy na oczy nie widział. Cóż, nie dziwne. Obraz ten w świątyni znalazł się dopiero niedawno. Namalował go Jan Czesław Moniuszko, syn Stanisława Moniuszki.
Nagle do jegomościa podchodzi proboszcz - ks. Jan Sobolewski.
- Panie Generale, oto ryngraf. Przyjmij go i niechaj zapewni zwycięstwo w tej wielkiej bitwie, która ma się odbyć. Jak wszystko się skończy, odwiedź nas ponownie.
Przykład ryngrafu:
Kim był Stanisław Moniuszko?
Co to ryngraf? Kto go zwykle nosił?
Cud nad wisłą
Generał Haller objął dowództwo frontu północnego w Bitwie Warszawskiej.
Poniżej widzicie dzieło malarskie Jerzego Kossaka.
Co przedstawia dany obraz? Co tu się dzieje?
Kiedy odbyło się to wydarzenie?
Jakie są strony konfliktu?
15 . Wielkopolska Dywizja Piechoty
Zaznaczcie na mapie, gdzie znajdują się Dębe Wielkie oraz miejscowości, w których znajdują się parafie waszych zastępów.
Dębe Wielkie - Rosjanie atakują kościół!
W Dębem Wielkim i Mińsku Mazowieckim stacjonowała 10 dywizja sowiecka, która obsadziła te miejscowości po wycofaniu się Rosjan spod Warszawy.
17 sierpnia, godzina 13.
Polskie czołgi wspierane przez lotnictwo i pociągi pancerne dotarły do Dębego Wielkiego. W ślad za nimi podążała piechota i artyleria.
Ok. godz. 14 Bolszewicy chcieli zburzyć kościół w Dębem Wielkim, który służył im jako magazyn oraz doskonały punkt obserwacyjny. Zgromadzili w nim bardzo dużą ilość materiału wybuchowego. Wycofując się podpalili lont…
Kościół uratowany został dzięki wielkiej odwadze oficera z batalionu manewrowego z Rembertowa. Był nim ppor. Jan Bozowski, który w ostatniej chwili odciął dopalający się lont.
Mińsk Mazowiecki: hip hip hurra Haller przy-by-wa!
Kto co może niesie na powitanie wojska. Starzy i młodzi pytają się: Gdzie nasi? Przed kościołem stoi delegacja miasta. Czeka na naszych rycerzy. Generał Haller zaraz będzie w mieście. Mińsk Mazowiecki odzyskany!
Po odniesieniu zwycięstwa, Generał, zgodnie z przyrzeczeniem, 17 sierpnia 1920 pojawił się w parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Mińsku Mazowieckim. Powrócił, aby podziękować Matce Bożej. Kościół wypełniony był tłumem niepoliczalnym. Nastrój wyjątkowo podniosły. Ludzie płakali ze wzruszenia. Po eucharystii Generał Haller uroczystym krokiem podszedł do ołtarza w nawie bocznej i ku zdumieniu obecnych wstąpił na stopnie. Zwróciwszy się do ludzi, rozpiął mundur ściągnął przez szyję ciężki metalowy przedmiot. Widząc wbity w ramie ołtarzowej stary gwóźdź, zawiesił na nim ryngraf. Uklęknąwszy pogrążył się w modlitwie dziękczynnej.
„Nikt mu nie przeszkadzał, nie informował, że na przykład panowie z obcych misji czekają, są głodni, że trzeba iść do pustego pałacu na kolację. Zrobiło się tymczasem późno. Strzały na szosie siedleckiej zamilkły, a jeśli się jakiś rozległ, to na wysokości Jędrzejowa, może Kałuszyna? Nikt mu nie przerywał. Odczuto, że w tej chwili między człowiekiem a Młodą Panią na płótnie coś się dzieje… Toczy się jakby dialog, jakby akt poświęcenia. Nie wolno przeszkadzać” – opisał tę scenę jednen z naocznych świadków.
Na pamiątkę tego niezwykłego wydarzenia nadano obrazowi nową nazwę: Matka Boża Hallerowska. Później, podczas II wojny światowej składali tu przysięgi żołnierze Armii Krajowej, dlatego mówiono także o Matce Bożej Akowskiej.
Jaki był generał Haller?
Generał Haller przed niebezpieczeństwem nie zna lęku. Żołnierz widzi go uśmiechniętego na przodzie. Woła więc przechodząc koło swego wodza Niech żyje Haller!
Skoro Dębe Wielkie odzyskane, to teraz czas odbić Mińsk Mazowiecki. Gen Haller prowadzi akcję osobiście. Jest rozkaz - kłądź się! Więc kładą się wszyscy. Stoi tylko gen. Haller. Patrzy on bacznie przez swoją lornetkę.
- to opisy podwładnych
W 1919 r., w imieniu katolickich organizacji Warszawy, młody kleryk z zakonu marianów, Józef Jarzębowski, który był już autorem „Błękitnych sztandarów” witał przybywającego z Francji generała Józefa Hallera. Armię, którą dowodził gen. Haller nazywano od koloru mundurów „błękitną”. Po walkach stoczonych na francuskich frontach I wojny światowej, jej oddziały były jedynymi, jakie reprezentowały Polskę w defiladzie zwycięstwa pod Łukiem Triumfalnym w Paryżu.
Przyjaźń, która zrodziła się między „Błękitnym Generałem” a ks. Jarzębowskim przetrwała aż do śmierci Hallera. W 1920 r. seminarzysta Józef zaciągnął się wraz innymi klerykami do polskiej armii, by bronić Warszawy przed bolszewikami. Zostali przydzieleni do służby sanitarnej i przez kilka tygodni opatrywali rannych.
Materiał powstał przy okazji Mega Zbiórki Różańcowej 11.10.2025 w Górkach koło Dębego Wielkiego
3 . Dolny Śląsk znów w Polsce!
Po prawie 600 latach pod panowaniem niemieckim Dolny Śląsk wrócił do swoich piastowskich korzeni. Ciekawie o tym można posłuchać tu.
Jednym z zagadnień przeszłości, którego zgłębianie ma przyszłość, jest temat obozów koncentracyjnych. Niemieckich. Mogliśmy go niemal dotknąć w Sztolniach Walimskich, powiązanych z obozem Gross Rosen w Rogoźnicy.
W zgłębieniu zagadnień może pomóc poniższy quiz:
- Teren, na którym spędziliśmy większość wyjazdu, to:
A) Góry Swoje.
B) Góry Sowie.
C) Góry Słonne.
D) Wzniesienia Wałbrzyskie.
- Kraina geograficzna, w której się znajdujemy, to:
A) Dolne Łużyce.
B) Dolny Mokotów.
C) Dolny Śląsk.
G) Górny Śląsk.
- U stóp - znanej nam z zeszłego roku - pobliskiej Ślęży, znajduje się sanktuarium maryjne w:
A) Ząbkowicach Śląskich
B) Ludwikowicach Kłodzkich
C) Sulistrowiczkach
D) Falkenbergu
- Na szczycie - znanej nam z zeszłego roku - pobliskiej Ślęży swoje pogańskie sanktuarium miało:
A) słowiańskie plemię Ślężan, które przyłączyło się do Niemców
B) germańskie plemię Ślężan, które rozpłynęło się w mrokach historii
C) szlachetne plemię elfów, które odpłynęło do Valinoru
D) słowiańskie plemię Ślężan, które przyłączyło się do piastowskiej Polski i dało nazwę Śląskowi
- W latach 1348-1945 Dolny Śląsk należał do:
A) Polski.
B) Rosji.
C) Czechosłowacji.
D) Niemiec, takich, jakie wtedy były.
- Niemcy zwrócili nam Dolny Śląsk, gdyż:
A) przegrali I wojnę światową.
B) przegrali II wojnę światową.
C) mieli za dużo ziemi i za mało ludzi.
D) mieli za mało ziemi i za dużo ludzi.
- W czasach niemieckich Sokolec nazywał się
A) Frankenstein.
B) Rammstein.
C) Falkenberg.
D) Glatz.
- Wieża na szczycie Wielkiej Sowy stanęła:
A) w roku 1945 na cześć powrotu Śląska do Macierzy.
B) w roku 1348 na cześć powrotu Śląska do Macierzy.
C) w roku 1906 na cześć Ottona von Bismarcka.
D) w roku 2004 na cześć przyjęcia Polski do Unii Europejskiej.
- Otto von Bismarck to:
A) ojciec pojednania polsko-niemieckiego, wraz z Wojciechem Drzymałą
B) budowniczy schroniska Pod Sową
C) ojciec zjednoczonych Niemiec, Polakożerca i człowiek, który przygotował drogę dla Adolfa Hitlera
D) właściciel pałacu w Walimiu
- Kleine Eule i Hohe Eule to:
A) Ola C. i Wielka Niedźwiedzica
B) mały mróz i Wielki Wóz
C) Mały Muflon i Wielki Wilk
D) Mała Sowa i Wielka Sowa
- Leonhard Euler to:
A) niemiecki matematyk, który nadał nowe znaczenie takim symbolom jak Σ, π, e.
B) niemiecki matematyk, który wprowadził do Europy cyfry arabskie.
C) założyciel schroniska Eulenbaude czyli Sowia Buda.
D) autor książki „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy”.
- Dawna miejscowość Wüstewaltersdorf nazywa się dziś:
A) Wałbrzych
B) Świdnica
C) Walim
D) Sokolec
- Przez Dolny Śląsk graniczymy dziś z:
A) Białorusią i Słowacją
B) Watykanem
C) Niemcami i Czechami
D) Niemcami i Austrią
- W czasie Oktawy Bożego Narodzenia wspominamy świętych:
A) Brunona z Bambergu, Konrada z Konstancji i Hildegardę z Bingen.
B) Jacka Odrowąża, Jadwigę Śląską i Michała Giedroycia.
C) Szczepana, Jana i Sylwestra.
D) Tomasza Becketta, Stanisława ze Szczepanowa i pokutnicę Taidę.
- Niezbyt słuszna, ogólna nazwa wszystkich Niemców to:
A) Prusacy
B) Piastowie
C) Prusowie
D) Krzyżacy
- Polska utraciła Dolny Śląsk za rządów:
A) PiS-u
B) Piastów
C) Jagiellonów
D) nigdy go nie utraciła
- Zamek Grodno jest dziś dumą gminy Walim. Wybudował go:
A) Władysław Jagiełlo w XV wieku
B) Aragorn Wspaniały w I wieku IV Ery
C) Bolko Srogi z Piastów Śląskich w XII wieku
D) Donald Tusk z funduszy unijnych w XXI wieku
- Sztolnie to inaczej
A) stajnie
B) kopalnie
C) restauracja
D) basen i sauna
- Sztolnie Walimskie to
A) atrakcja turystyczna gminy Walim
B) nie atrakcja tylko miejsce pamięci
C) kopalnia złota i diamentów utrzymująca region
D) jedno ze schronisk w Górach Sowich
- Kompleks „Riese”
A) był kwaterą główną Hitlera od roku 1943
B) nie miał nic wspólnego z obozem koncentracyjnym Gross Rosen
C) był kwaterą główną Władysława Andersa
D) to dziś Sztolnie Walimskie
- Niemcy budowali kwaterę główną dla Hitlera w sztolniach Walimia, gdyż:
A) był to najbardziej niedostępny fragment Niemiec
B) mieli wielki szacunek do Piastów Śląskich
C) szykowali materiał pod odbudowę Warszawy
D) mieli wolne moce przerobowe
- Jedną z pamiątek po niemal 600-letniej obecności Niemców na tych ziemiach jest:
A) ciasto francuskie
B) sernik wiedeński
C) ogród angielski
D) mur pruski
- W kompleksie Riese:
A) pracowali dobrze opłacani ochotnicy
B) masowo ginęli Polacy - przeciwnicy polityczni rządu londyńskiego
C) znakomita większość z 5000 ofiar niewolniczej pracy to Żydzi
D) zwiedzanie możliwe jest dopiero od zeszłego roku
- Kopalnie Riese i obóz koncemtracyjny Gross-Rosen założyli:
A) Polacy w Polsce
B) Niemcy w okupowanej Polsce
C) Niemcy w Niemczech
D) Żydzi w Czechach
Materiał powstał przy okazji Zimowego Wyjazdu Zastępowych w Góry Sowie 26-31.12.2025
KH:-)
Więcej o A. Małkowskim, Sokole i harcerstwie:
Więcej o A. Sulkiewiczu:
Więcej o harcerstwie:
Więcej o przewrocie majowym: Most pierwszego strzału. Polacy strzelali do Polaków. „Bo taki mam rozkaz”
Więcej o bł. bpie Jerzym Matulewiczu / Jurgisie Matulaitisie: https://youtu.be/Cmht_XfOyvQ?si=amz215HA48VYwMAH
Od średniowiecza do roku 1945 w Nowym Sączu był zamek, w którym nawet Jagiełło z Witoldem naradzali się przed bitwą pod Grunwaldem. Dziś są tylko ruiny.
Kto go wysadził? Niemcy? Rosjanie? Polscy partyzanci? Londyńscy, moskiewscy czy niezrzeszeni? Więcej: Zamek Nowy Sącz 🏰| Polskie zamki i dwory obronne
A tu o Jałcie: https://m.youtube.com/watch?v=GqJjiAXnWdQ
Pewne rozszerzenie mamy tu: https://resetoff.pl/vid/d1czz
Przy napisie „SOLIDARNOŚĆ” powinni znaleźć się Lech Wałęsa, Anna Walentynowicz, Lech i Jarosław Kaczyńscy.
W encyklice „Centesimus annus” z roku 1991, święty Jan Paweł II zawarł rozdział „Rok 1989”, który spojrzenie na powyższe sprawy nie tylko rozszerza, ale i pogłębia.
Na dalsze pogadanki zabrakło czasu. O wydarzenia tzw. pookrągłostołowe trzeba już pytać świadków historii, czyli rodziców i dziadków. Pytać, póki pamiętają i żyją!
Wszak historia jest nauczycielką życia.